Sweelinck en zijn leerlingen

Jan Pieterszoon Sweelinck (1562–1621) leefde in een van de meest turbulente perioden uit de Nederlandse geschiedenis. Hij groeide op in Amsterdam en maakte de beeldenstorm en de Alteratie van 1578 mee. Als organist van de Amsterdamse Oude Kerk verwierf hij grote faam als componist en organist in heel Europa. Zijn muziek weerspiegelt de relatief open en humanistische cultuur van de jonge Republiek, waarin denkers als Dirck Volkertszoon Coornhert zich verzetten tegen religieuze onverdraagzaamheid.

Sweelincks levenswerk werd de monumentale meerstemmige toonzetting van alle 150 Geneefse psalmen. Deze Franse psalmberijming van Clément Marot (1539–1543) en Théodore de Bèze (1551–1562) werd in heel Europa bewonderd. Terwijl de melodieën in de gereformeerde eredienst éénstemmig klonken, maakte Sweelinck er kunstige polyfone composities van die tot de hoogtepunten van het Nederlandse muzikale erfgoed behoren.

Juist daarom is het veelzeggend dat Sweelinck in 1619, midden in de religieuze crisis rond de Synode van Dordrecht, de publicatie van zijn psalmzettingen tijdelijk terzijde schoof en in plaats daarvan de Cantiones sacrae uitbracht: motetten op Latijnse Bijbelteksten. In datzelfde jaar werden remonstrantse predikanten verbannen en werd Johan van Oldenbarnevelt terechtgesteld. Terwijl de Republiek steeds verder verdeeld raakte door de strijd tussen remonstranten en contraremonstranten, lijkt Sweelinck zich met deze bundel juist boven de confessionele tegenstellingen van zijn tijd te plaatsen.

Naast componist was Sweelinck een beroemd leermeester. Studenten uit de Republiek, Duitsland en Scandinavië kwamen naar Amsterdam om bij hem contrapunt en orgelspel te studeren. Via leerlingen als Samuel Scheidt, Jacob Praetorius, Heinrich Scheidemann, Melchior Schildt en Andreas Düben vonden zijn muzikale ideeën hun weg door Noord-Europa. Zo legden zij de basis voor de Noord-Duitse orgeltraditie, die uiteindelijk zou uitmonden in componisten als Dieterich Buxtehude en Johann Sebastian Bach.

Het historische Kiespenning-orgel van de Grote Kerk in Wijk bij Duurstede brengt ons uitzonderlijk dicht bij de klankwereld van Jan Pzn. Sweelinck. Het instrument werd rond 1615 gebouwd door Albert Kiespenning, die regelmatig met Sweelinck samenwerkte bij de bouw en keuring van nieuwe orgels. Vermoedelijk heeft Sweelinck ook dit orgel gekend of zelfs bespeeld. Na een zorgvuldige restauratie klinkt het instrument weer in de oorspronkelijke middentoonstemming, waardoor de rijke harmonieën en karakteristieke spanningen van Sweelincks muziek opnieuw hoorbaar worden zoals zijn tijdgenoten die moeten hebben ervaren.

Concertprogramma

U hoort motetten, polyfone psalmzettingen, dansen, concerti sacri en orgelwerken van Jan Pzn. Sweelinck en zijn leerlingen Samuel Scheidt, Heinrich Scheidemann, Jacob Praetorius, Andreas Düben en Melchior Schildt.

Ook hoort u éénstemmige psalmzang zoals die in de kerk klonk in Sweelincks tijd. Daarbij hoort u oude berijmingen in het Nederlands van Petrus Datheen (1566), Philips van Marnix van Sint-Aldegonde (1591) en ook een latere berijming van Lucretia Wilhelmina van Merken (1760), één van de meest bekende Nederlandse dichteressen van de 18e eeuw.

Jan Pieterszoon Sweelinck (1562–1621)
  • Toccata in a
  • De profundis clamavi (SwWV 170)
Samuel Scheidt (1587–1654)
  • Paduan uit Ludi musici (SSWV 43)
Jan Pieterszoon Sweelinck
  • Psalm 23 – Mon Dieu me paist sous sa puissance haute (SwWV 23)
Samuel Scheidt
  • Gaillard (SSWV 63)
Jan Pieterszoon Sweelinck
  • Psalm 110 – Le Toutpuissant à mon Seigneur et maistre (SwWV 110)
  • Toccata in G
  • Nun freut euch (SwWV 307)
Samuel Scheidt
  • Canzon à 5 super cantionem Gallicam (SSWV 67)
Jan Pieterszoon Sweelinck
  • Psalm 98 – Chantez à Dieu nouveau cantique (SwWV 98)
  • Canon Miserere mei, Domine (SwWV 195)
Samuel Scheidt
  • Laudate Dominum (SSWV 71)
  • Symphonie uit de G-moll Suite (SSWV 417)
  • Warum betrübst du dich, mein Herz? (SSWV 554)
Heinrich Scheidemann (ca. 1595–1663)
  • Koraalfantasie Ach Gott von Himmel sieh darein
Samuel Scheidt
  • Canzon ad imitationem Bergamasca (SSWV 64)
Jacob Praetorius (1586–1651)
  • Gaillard
  • Gaudete omnes
Melchior Schildt (1592–1667)
  • Praeambulum in G
Jacob Praetorius / Andreas Düben
  • Gaillard
Samuel Scheidt
  • Lobet, ihr Himmel, den Herren (SSWV 225)

Musici

Margreet Rietveld

Sopraan

Janneke Stoute

Sopraan

Rosina Fabius

Mezzosopraan

William Knight

Tenor

Pablo Gregorian

Tenor

Jonty Coy

Bas

Friederike Otto

Zink

Daphne Oltheten

Barokviool

Masafumi Sakamoto

Baroktrombone

Joost Swinkels

Baroktrombone

Barbara Post

Violone

Pieter Dirksen

Orgel

Henriëtte Wirth

Barokharp

Kaartverkoop

Kaarten voor dit concert zijn online te verkrijgen via WeTicket.

Boekhandel Tomey