Jan Pieterszoon Sweelinck (1562–1621) leefde in een van de meest turbulente perioden uit de Nederlandse geschiedenis. Hij groeide op in Amsterdam en maakte de beeldenstorm en de Alteratie van 1578 mee. Als organist van de Amsterdamse Oude Kerk verwierf hij grote faam als componist en organist in heel Europa. Zijn muziek weerspiegelt de relatief open en humanistische cultuur van de jonge Republiek, waarin denkers als Dirck Volkertszoon Coornhert zich verzetten tegen religieuze onverdraagzaamheid.
Sweelincks levenswerk werd de monumentale meerstemmige toonzetting van alle 150 Geneefse psalmen. Deze Franse psalmberijming van Clément Marot (1539–1543) en Théodore de Bèze (1551–1562) werd in heel Europa bewonderd. Terwijl de melodieën in de gereformeerde eredienst éénstemmig klonken, maakte Sweelinck er kunstige polyfone composities van die tot de hoogtepunten van het Nederlandse muzikale erfgoed behoren.
Juist daarom is het veelzeggend dat Sweelinck in 1619, midden in de religieuze crisis rond de Synode van Dordrecht, de publicatie van zijn psalmzettingen tijdelijk terzijde schoof en in plaats daarvan de Cantiones sacrae uitbracht: motetten op Latijnse Bijbelteksten. In datzelfde jaar werden remonstrantse predikanten verbannen en werd Johan van Oldenbarnevelt terechtgesteld. Terwijl de Republiek steeds verder verdeeld raakte door de strijd tussen remonstranten en contraremonstranten, lijkt Sweelinck zich met deze bundel juist boven de confessionele tegenstellingen van zijn tijd te plaatsen.
Naast componist was Sweelinck een beroemd leermeester. Studenten uit de Republiek, Duitsland en Scandinavië kwamen naar Amsterdam om bij hem contrapunt en orgelspel te studeren. Via leerlingen als Samuel Scheidt, Jacob Praetorius, Heinrich Scheidemann, Melchior Schildt en Andreas Düben vonden zijn muzikale ideeën hun weg door Noord-Europa. Zo legden zij de basis voor de Noord-Duitse orgeltraditie, die uiteindelijk zou uitmonden in componisten als Dieterich Buxtehude en Johann Sebastian Bach.
Ook Culemborg heeft een bijzondere band met Sweelinck. De Culemborgse organist Eustachius Hackert studeerde vijf jaar bij hem en bespeelde vervolgens het nieuwe orgel van de Barbarakerk, gebouwd door Albert Kiespenning, destijds de meest gevraagde orgelmaker van de Republiek. Er zijn aanwijzingen dat Sweelinck zelf rond 1619 bij de voltooiing van dit orgel betrokken was en Culemborg heeft bezocht. Het orgel ging verloren bij de grote kerkbrand van 1654, waarvan de karakteristieke stompe toren van de Grote Barbarakerk nog altijd een stille getuige is. Tijdens dit concert hoort u daarom het Verhofstadt-orgel, dat al sinds 1719 in de Barbarakerk klinkt.
